Showing posts with label मौलिक हक. Show all posts
Showing posts with label मौलिक हक. Show all posts

Sunday, January 8, 2023

मौलिक हक

 मौलिक हकः 

मौलिक हक राज्य विरुद्धको अधिकार हो । सरकारको स्वेच्छाचारिता नियन्त्रण गर्नु र नागरिक अधिकार स्थािपत गर्नु यसको उद्देश्य हुन्छ । मौलिक हक बाध्यकारी हुन्छन् । उपचारको व्यवस्था हुन्छ । मौलिक हकले लोकतन्त्रको दायरा बढाउँछ । लोकतन्त्र दायरा दायरा विस्तार हुँदै जाँदा मौलिक हककको दायरा समेत विस्तार भएको छ । 

वर्तमान संविधानमा मौलिक हकको विश्लेषणः 

  • संख्यात्मक रुपमा धेरै छन् । 
  • सकारात्मक र नकारात्मक दुबै छन् ।
  • मानव अधिकारका पहिलो, दोस्रो र तेस्रो पुस्ताका अधिकार समेटिएका छन् । 
  • नागरिक, व्यक्ति र समूहलाई प्राप्त हुने हक छन् । 
  • सशर्त  र निशर्त दुबै हक छन् । 
  • केही महत्वकांक्षी हक छन् । 
  • सर्वोच्च अदालतका साथै उच्च अदालतलाई पनि मौलिक हक प्रचलन गराउने जिम्मेवारी तोकेको छ । 

सिद्धान्ततः मौलिक हक तत्काल कार्यान्वयन हुने, बाध्यात्मक प्रकृतिका हुन्छन्  । कानूनी हक भन्दा भिन्न हुन्छन् । संविधानले कानूननमा व्यवस्था भए बमोजिम  हुने गरी पनि मौलिक हक व्यवस्था गरेको छ ।

 

निष्कर्ष 

मौलिक हकको दायरा विस्तार हुनु राम्रो हो । मौलिक हकको दायरा विस्तार हुँदा उपभोगको दायरा पनि विस्तार हुनु पर्छ । मौलिक हक संविधानका आभूषण होइनन् । नागरिक तथा व्यक्तिले अनुभट्ठत गर्ने विषय हुन् । मौलिक हक जीवन्त बनाएर उपभोगको प्रबन्ध गर्नुपर्छ ।