Showing posts with label प्रतिनिधित्वका सिद्धान्त. Show all posts
Showing posts with label प्रतिनिधित्वका सिद्धान्त. Show all posts

Wednesday, January 25, 2023

प्रतिनिधित्वका सिद्धान्त (Doctrine of Representation)

 

प्रतिनिधित्वका सिद्धान्त (Doctrine of  Representation)

प्रतिनिधित्व प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन अवलम्बन गरिने मूल्य मान्यता नै प्रतिनिधित्वका सिद्धान्त हुन् । विश्वभरी फरकफरक किसिमका प्रतिनिधित्व प्रणाली विद्यमान छन् । रोमन, अंग्रेज, हिन्दू, मुस्लिम मूल्य मान्यतामा आधारित प्रतिनिधित्व प्रणालीका आआफ्नै सिद्धान्तहरु छन् । कतै वंशमा आधारित त कतै गुणमा आधारित छन् । गुणका आधारमा कुनै उदार, कुनै अनुदार वा क्रान्तिकारी हुनसक्छन् । प्रतिनिधित्व लोकतन्त्रको आधार स्तम्भ हो। लोकतान्त्रिक शासन पद्दतिमा प्रतिनिधित्वका सिद्धान्त निम्नानुसार छन्-

1)  अनुमोदनको सिद्धान्तः  

प्रतिनिधिको अनुमोदन अनिवार्य हुन्छ । अनुमोदनको निश्चित विधि र प्रक्रिया हुन्छ । त्यस्तो प्रक्रिया वा विधिको पालना अनिवार्य/बाध्यात्मक हुन्छ । छनौट र अनुमोदन प्रकृया स्वच्छ, निष्पक्ष, भयरहित, दीगो र अनुमान योग्य हुनुपर्दछ ।

2)  प्रतिबद्धताको सिद्धान्तः

छनौट वा अनुमोदन भएको प्रतिनिधिले आधारभूत विषयमा प्रतिबद्धता प्रकट नगरेसम्म प्रतिनिधिको रुपमा अधिकार प्रयोग गर्न पाउँदैन । शपथको रुपमा प्रतिबद्धता जनाउने गरिन्छ ।

3) आवधिक सिद्धान्तः  

प्रतिनिधित्व निश्चित अवधिका लागि हुन्छ । अवधि व्यतित भएपछि प्रतिनिधित्वको अधिकार समाप्त हुन्छ ।

4) समानता र समावेशीताको सिद्धान्तः

प्रतिनिधित्व गर्नका लागि समूहका सबै सदस्यलाई समान अवसर, प्रतिनिधि छनौट गर्न समान मतभार हुन्छ ।

सबैको पहुँच समान नहुँदा समता, समावेशीकरण, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, Cluster, Quota,  जस्ता विधिहरु पनि अवलम्बन गरिन्छ ।

5) सामूहिकताको सिद्धान्तः

प्रतिनिधिले व्यक्तिगत लाभलाई थाँती राखेर सामूहिक हीतका आधारमा कार्य गर्नुपर्छ ।

6) वैधताको सिद्धान्तः

प्रतिनिधिले प्रयोग गर्न पाउने अधिकारको सूची सीमित हुन्छ । अधिकार प्राप्त विषयमा प्रतिनिधिले गरेको कामकारवाही वा निर्णय समूहका सदस्यले गरे सरह वैध मानिन्छ ।

7)  जवाफदेहिताको सिद्धान्तः

प्रतिनिधि समूहका सदस्यहरुप्रति जवाफदेही हुन्छन् । सही रुपमा काम वा प्रतिनिधित्व नगरेमा फिर्ता बोलाउन सक्छन् । फिर्ता बोलाउन पनि छनौट वा अनुमोदनमा जस्तै निश्चित विधि पालना गर्नुपर्छ ।

8)  उत्तराधिकारीः

प्रतिनिधित्व गर्ने अधिकार एक प्रतिनिधिबाट अर्को प्रतिनिधिमा हस्तान्तरण हुन्छ। त्यसका लागि क्षमता विकास लगायतका विधिसहितको उत्तराधिकारी योजना आवश्यक पर्छ ।

 

निष्कर्षः  

प्रतिनिधित्व गर्ने अधिकार एक प्रतिनिधिबाट अर्को प्रतिनिधिमा हस्तान्तरण हुन्छ। त्यसका लागि क्षमता विकास लगायतका विधिसहितको उत्तराधिकारी योजना आवश्यक पर्छ ।